Dziś drogowym transportem osób i towarów zajmują się tysiące firm. Kiedyś jednak przewozy krajowe opierały się głównie na pojazdach PKS, czyli Państwowej Komunikacji Samochodowej. Czego by nie powiedzieć, wrosły one w krajobraz niegdysiejszej Polski podmiejskiej, powiatowej, dla wielu dalej położonych osad przez lata będąc praktycznie jedynym oknem na świat. Dlatego większość starszych ludzi z sympatią wspomina niebieskie Sany czy Jelcze, z charakterystycznym logo w postaci czarnej kierownicy na żółtym tle i umieszczonych u góry liter PKS.

 Tych niemal legendarnych Sanów i Jelczy dawno już nie ma na trasach, a firma wciąż, mimo perturbacji, istnieje, w bieżącym roku świętując 60-lecie swojej działalności. Centralne obchody jubileuszu odbyły się 28 kwietnia w Sali Kongresowej Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie. Wzięło w nich udział przeszło 2000 osób, w tym reprezentanci ponad 120 przedsiębiorstw i spółek PKS oraz licznie zaproszeni goście - przedstawiciele najwyższych władz, Inspekcji Transportu Drogowego, dziennikarze, naukowcy i inni. Patronat nad uroczystością objął Minister Budownictwa i Transportu, a sam wybór daty nie był przypadkowy - w ostatnich dniach kwietnia przypada bowiem Dzień Transportowca. Jak podczas każdego takiego wydarzenia, na jubileuszu nie zabrakło przemówień, wręczenia odznaczeń państwowych i resortowych czy dawki kultury narodowej w najczystszej postaci, dzięki występowi zespołu Mazowsze. Ale jubileusz stanowił również doskonały pretekst do powspominania, tym bardziej iż historia PKS jest nie tylko długa, lecz i ciekawa. 

Wszystko zaczęło się jeszcze w trakcie działań wojennych, w marcu 1945 roku, gdy na wniosek ministra komunikacji Jana Rabanowskiego powołano Państwowy Urząd Samochodowy (PUS). Potrzeby transportowe i komunikacyjne zrujnowanego kraju były wszak ogromne. Należało zatem ogarnąć istniejący inwentarz, określić dla niego priorytetowe zadania i cele. W ten oto sposób zaczęły się krystalizować zręby firm przewozowych. Nadzór nad nimi obejmowały, powoływane stopniowo w wyzwolonych miastach wojewódzkich, terenowe agendy PUS. Wkrótce też z PUS wydzielono przedsiębiorstwo transportowe zajmujące się wyłącznie przewozami. Tym sposobem powstała PKS. Formalnie do życia powołano ją dekretem Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1946 roku, o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego „Państwowa Komunikacja Samochodowa”.
Wraz z postępującą odbudową kraju okręgowe bazy PKS założono w kilku miastach - Warszawie, Łodzi, Lublinie, Krakowie, Katowicach, Poznaniu, Gdańsku, Olsztynie i Kielcach. Z każdym rokiem wzrastał także potencjał przewozowy oddziałów terenowych. Dość powiedzieć, że o ile w roku 1946 cała PKS przewiozła niespełna 9 milionów osób, to w 1949 już ponad 40 milionów, czyli 4,5 raza więcej.

Nowe w historii PKS przychodzi wraz z przemianami okresu 1989/1990. Dochodzi wtedy do niekorzystnych zmian w otoczeniu zewnętrznym - prowadzących do bezrobocia problemów czy nawet upadku wielu zakładów oraz dynamicznego rozwoju motoryzacji indywidualnej i transportu prywatnego. W efekcie znacznie spada zapotrzebowanie na przewozy i jednocześnie bardzo rośnie konkurencja. Elementy te w brutalny wręcz sposób unaoczniają wszelkie słabości PKS - przerost zatrudnienia oraz nadmiernie rozbudowane zaplecze socjalne, techniczne i taborowe. Szczególnie źle w starciu z rynkowymi realiami radzą sobie oddziały trudniące się dotychczas jedynie transportem towarów. Oparte głównie na Jelczach, Starach, Liazach, nieumiejętnie zarządzane w walce o klienta przegrywają konkurencję z prywatnymi podmiotami, pozbawionymi obciążeń i wykorzystującymi samochody zachodnich marek, chociaż kupione tam jako używane, to często nowocześniejsze. Dlatego wiele z tych oddziałów upada. Choć są i takie, które odnalazły się w nowej sytuacji, zainwestowały w nowoczesne pojazdy, przekształciły się i istnieją do dziś, jak PKS Gdańsk-Oliwa.
Zdecydowanie łaskawiej, ze względu na mniejszą konkurencję, los obszedł się z PKS-ami zajmującymi się przewozami pasażerskimi. Niemniej i tu początkowo postępowała zapaść sprzętowa, powodowana brakiem pieniędzy na zakupy nowych pojazdów. Przewozy bowiem spadały, a ceny biletów musiały być niezbyt wygórowane. Dopiero w roku 1995 doszło do znaczniejszego odnowienia taboru, dzięki zbiorowemu zakupowi ponad 1000 autobusów. I należy podkreślić, że ten proces odnowy, choć z różnym nasileniem w różnych okresach i podmiotach, trwa do dziś. Oprócz samych zmian w otoczeniu i taborze, z okresem 1989-1990 wiążą się także dość istotne zmiany organizacyjne. W 1990 roku nastąpiła likwidacja dotychczasowych oddziałów PKS. Z czterech wielozakładowych przedsiębiorstw mocą zarządzenia Prezesa Rady Ministrów oraz Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej powstało 167 samodzielnych przedsiębiorstw PKS, dla których organem założycielskim stał się właśnie Minister Transportu i Gospodarki Morskiej. Od 1 października 1996 roku funkcję organu założycielskiego przejęli natomiast wojewodowie, a w wyniku kolejnych przekształceń i wewnętrznych podziałów pod koniec tej dekady liczba przedsiębiorstw PKS wzrosła do 176. Obecnie PKS to 172 samodzielne podmioty, w tym: 52 wciąż działające jako przedsiębiorstwa państwowe, 57 jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, 37 spółek przekształconych w formie leasingu pracowniczego oraz 26 spółek z większościowym udziałem inwestorów zewnętrznych. Jako całość podmioty te nadal dysponują znacznym potencjałem, posiadając ponad 18.000 autobusów i zatrudniając przeszło 55.000 osób.