Historia przedsiębiorstwa sięga pierwszej połowy XIX wieku. Dwaj byli powstańcy listopadowi z zaboru rosyjskiego Walenty Lipiński i Mateusz Beksiński osiedlili się w Sanoku. W 1832 roku założyli zakład rzemieślniczy ...

Historia przedsiębiorstwa sięga pierwszej połowy XIX wieku. Dwaj byli powstańcy listopadowi z zaboru rosyjskiego Walenty Lipiński i Mateusz Beksiński osiedlili się w Sanoku. W 1832 roku założyli zakład rzemieślniczy (kowalsko-kotlarski), w którym rozpoczęto produkcję kotłów, narzędzi miedzianych i innych przedmiotów użytkowych. Z czasem uruchomiono produkcję narzędzi i urządzeń dla górnictwa i przemysłu naftowego.

Zakład w 1891 roku otrzymał pierwsze zamówienie na produkcję kolejowych wagonów towarowych. Wzrastające zamówienia spowodowały, iż w 1896 roku Kazimierz Lipiński, syn jednego z założycieli, rozpoczął budowę nowej fabryki. Przekształceniom własnościowym i organizacyjnym podlegała również firma, która z "Fabryki Wagonów i Maszyn w Sanoku – Kazimierz Lipiński" w 1894 roku stała się spółką akcyjną "Pierwsze Galicyjskie Towarzystwo Akcyjne Budowy Wagonów i Maszyn". Wykupiono tereny podmiejskie, na których w latach 1894-1897 wybudowano nowe hale fabryczne. Ruszyła w nich produkcja wagonów kolejowych towarowych i osobowych, a także tramwajów. Produkowano również m.in. walce drogowe, stalowe łodzie ratunkowe, maszyny i kotły parowe oraz stalowe konstrukcje mostów.

W 1913 roku w wyniku połączenia kilku towarzystw akcyjnych powstała spółka "Fabryki Maszyn i Wagonów L. Zieleniewski w Krakowie, Lwowie i Sanoku". W czasie pierwszej wojny światowej fabryka w Sanoku została poważnie zniszczona.

W latach międzywojennych przedsiębiorstwo odbudowano i podjęto produkcję wagonów kolejowych. W latach 1926-1928 na importowanych z Włoch podwoziach firmy Lancia zbudowano pierwsze 10 autobusów.

W czasie II wojny światowej w zakładzie produkowano i remontowano wagony kolejowe, remontowano czołgi i samochody, a także produkowano nosze sanitarne. W 1944 roku Niemcy, wycofując się, zniszczyli fabrykę.

Po wyzwoleniu pracownicy natychmiast rozpoczęli jej odbudowę, a także uruchomiono produkcję prostych narzędzi dla rolnictwa: łopat, pługów, bron, gwoździ, okuć budowlanych, wiader i innych wyrobów metalowych. Szybko uruchomiono produkcję wagonów kolejowych i tramwajów (m.in. dla otwartej w 1948 roku trasy W-Z w Warszawie).

Po II wojnie światowej zakład znacjonalizowano. W roku 1950 rozpoczęto produkcję sprzętu motoryzacyjnego. Początkowo były to nadwozia osobowe i samochodów pożarniczych na podwoziach włoskiego Fiata i angielskiego Bedforda. Pierwszy prototyp autobusu powstał w firmie w 1951 roku, na podwoziu samochodu ciężarowego Star 20. Nazwano go Star 50. Po modernizacji nadano mu nazwę Star 52 i w 1952 roku rozpoczęto produkcję (pierwsza partia 20 szt.), która trwała do roku 1957. Rok później uruchomiono produkcję autobusów pod marką San H01 o samonośnej konstrukcji nadwozia. Jednocześnie firma otrzymała nową nazwę "Sanocka Fabryka Autobusów" (Autosan), zamiast dawnej "Sanocka Fabryka Wagonów" (Sanowag). Początkowo autobusy były napędzane silnikami benzynowymi. Dopiero w 1962 roku model San H27 otrzymał silnik wysokoprężny z FSC Star.

Po ukończeniu w 1955 r. studiów artystycznych Zdzisław Beksiński, potomek założyciela fabryki, przez kilka lat pracował w studiu projektowym fabryki jako stylista (mimo, iż nie używano wówczas tego określenia). Brał udział w projektowaniu kilku nowatorskich prototypów.

Po "Sanoku 09" w "Sanockiej Fabryce Autobusów" przyszła kolej na produkcję od 1973 roku zmodernizowanego autobusu – Autosan H9. Jego prototyp powstał w 1969 roku i był to pierwszy model tej marki. Kolejne odmiany "Autosana H9" stopniowo zastępowały autobusy marki San. Montowano w nich silniki firmy WSW Andoria z Andrychowa, bądź opcjonalnie z FSC Star ze Starachowic lub WSK PZL-Mielec.

W 1981 roku powstał pierwszy prototyp autobusu nowej rodziny Autosan H10, która weszła do produkcji w 1984 roku. W założeniach nowa rodzina miała docelowo zastąpić starszą rodzinę Autosan H9. Jednak trudności we wdrażaniu jej produkcji oraz wyższa cena spowodowały, iż obie rodziny produkowano równolegle.

"Autosan" w latach 1950-1990 zapewniał dla potrzeb kraju duże ilości tanich autobusów. W szczytowym okresie produkcja autobusów wynosiła około 3500 szt. rocznie. Po przemianach przełomu lat 80. i 90. firma stopniowo modernizowała produkowane modele. W wyniku głębszej modernizacji "Autosana H9-21" w roku 2000 powstał model "Autosan A0909L Tramp". W tym samym roku wdrożono do produkcji jego odmianę szkolną, tzw. gimbusa, model "Autosan A0903S Smyk". Rodzina Autosan H10 stała się podstawą nowej rodziny Autosan A10, A11, A12.

Od 1994 roku większość akcji firmy należy do "Grupy Zasada", założonej przez Sobiesława Zasadę. Wraz z Jelczem współpracuje ona za pośrednictwem przedsiębiorstwa "Polskie autobusy". W ramach tej grupy specjalizuje się w produkcji autobusów międzymiastowych i turystycznych. Jest największym w Polsce producentem autobusów międzymiastowych.

W latach 80. marka "Autosan" była dobrze znana ze swych wyrobów w Europie Wschodniej. Po przemianach gospodarczych w latach 90., które zaowocowały wprowadzeniem tam wysokich ceł importowych, firma czterokrotnie zabiegała o uruchomienie montażu swoich autobusów w Rosji (np. w Obwodzie Kaliningradzkim) i na Białorusi. Część tych starań została nawet doprowadzona do stanu gotowości technicznej zakładów montażowych. Ostatecznie jednak produkcji nie uruchomiono. Jedynie w montowni w Brześciu na Białorusi zmontowano w 2003 r. 3 sztuki modelu "Autosan H7-10 Traper". W latach 1997-2001 firma "LIAZ Zwolen" ze Słowacji produkowała autobusy z nadwoziami "Autosana", ale innym zespołem napędowo-jezdnym. Pod koniec 1999 r. "Autosan" przejął 30% akcji tej firmy i zmienił jej nazwę na "Granussan".

Od 2003 r. firma "Autosan" ponownie wkracza na rynki eksportowe, o czym świadczą kontrakty na dostawy autobusów do Wielkiej Brytanii, Szwecji, Rumunii, Słowacji i na Węgry. Eksport stopniowo rośnie i w kolejnych latach wynosił: 2003 - 8 szt., 2004 - 24 szt., 2005 - 34 szt., 2006 - 78 sztuk.

W Autosanach montuje się głównie części firm zachodnich (np. silniki Renault, Cummins, Iveco). Autobusy te spełniają normy i przepisy krajowe oraz międzynarodowe (m.in. normy EURO dotyczące emisji spalin).

Obecnie firma kończy prace nad nową rodziną autobusów klasy mini Autosan Wetlina, zaprezentowanych po raz pierwszy na targach Transexpo we wrześniu 2007. Będzie ona produkowana, obok dotychczasowej rodziny "Autosan Solina", od 2008 roku. Trwają również prace nad nową rodziną modułowych międzymiastowych i turystycznych autobusów Autosan EuroLider, która zapewni produktom firmy rodzinne podobieństwo i zastąpi pozostałe produkowane obecnie modele. Stylizacją nowych modeli zajmuje się firma "Nc.Art" z Sękocina koło Warszawy.

Oprócz autobusów jedna z filii firmy "Autosan" była również, w czasach PRL, dużym producentem przyczep (w Sanoku-Zasławiu). W latach 90. spadająca produkcja autobusów oraz przekształcenia własnościowe skłoniły firmę do dywersyfikacji produkcji. Od 1996 roku dla Wojska Polskiego produkowane są kabiny szczelne elektromagnetycznie, kabiny dla mobilnych urządzeń łączności (montowane na podwoziu Hummer HMMWV), oraz nadwozia specjalne wsparcia technicznego "Sarna II". Kolejnym ważnym i rozwijającym się od 2001 roku działem jest projektowanie i produkcja elementów pojazdów szynowych, zwłaszcza nadwozi szynobusów i tramwajów. W tym zakresie jest ona realizowana we współpracy z firmami krajowymi: Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz S.A. Holding z Bydgoszczy, NEWAG S.A. z Nowego Sącza, Poznańskie Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego S.A. z Poznania, Kolejowe Zakłady Maszyn KOLZAM S.A. z Raciborza, oraz zagranicznymi (Bombardier Transportation). Ponadto Zakład Napraw i Recyklingu Autobusów wykonuje m.in. remonty kapitalne i odbudowy autobusów Autosan.

Zatrudnienie wynosi około 750 osób.

Tradycyjnym symbolem firmy i marki "Autosan" jest lecący bocian.

 Modele historyczne [edytuj]
Autobusy międzymiastowe
Autosan H9
Autosan H10
Autosan H7-10 "Traper"

Aktualna oferta [edytuj]
Autobusy turystyczne
Autosan A0808T "Gemini"
Autosan A1112T "Ramzes"
Autosan A1112T "Sanman"
Autobusy międzymiastowe
Autosan A0909L "Tramp 2"
Autosan H7-10MB "Solina"
Autosan A1012T "Lider"
Autosan A1010T "Lider 3"
Autosan A0808T "Gemini"
Autobusy lokalne
Autosan A1010T "Lider 2"
Autosan H7-20MB "Solina"
Autobusy szkolne
Autosan A0909S "Smyk"
Autosan A1012T "Eagle RHD"
Autobusy specjalne, przeznaczone do przewozu więźniów
Autosan H7-10ZK
Autosan A1010T DW
Autobusy interwencyjne
Autosan H7-10I
Wszystkie wersje autobusów "Autosan" mogą być przystosowane do przewozu osób niepełnosprawnych.


Bibliografia [edytuj]
Podbielski Z., Samochody ciężarowe, specjalne i autobusy. Instytut Wydawniczy "Nasza Księgarnia", Warszawa 1988. ISBN 83-10-08987-2